Bỏ qua dự báo vĩ mô, kiên định giá trị nội tại

Nỗi ám ảnh dự báo và quan điểm trái ngược của Buffett/Munger

Trong kỷ nguyên thông tin hiện đại, nhiều nhà đầu tư bị cuốn vào vòng xoáy dự báo kinh tế vĩ mô và tin tức ngắn hạn. Mỗi biến động lãi suất, mỗi dự báo GDP hay một tin đồn thị trường đều có thể khiến tâm lý đám đông chao đảo. Hằng ngày, các kênh tài chính tràn ngập những phỏng đoán về hướng đi của thị trường chứng khoán, lạm phát, suy thoái hay chính sách – tạo nên một nỗi ám ảnh rằng phải tiên đoán đúng kinh tế vĩ mô thì mới đầu tư thành công. Thế nhưng, huyền thoại đầu tư Warren Buffett và cộng sự Charlie Munger lại đi ngược dòng. Họ nổi tiếng với lập trường phớt lờ các dự báo kinh tế vĩ mô và tin tức thời vụ, thay vào đó tập trung vào giá trị nội tại doanh nghiệp và các nguyên tắc đầu tư bền vững. Buffett từng thẳng thắn nói rằng ông “không bao giờ có ý kiến về thị trường” vì điều đó không mang lại giá trị gì và còn có thể làm nhiễu loạn những nhận định đúng đắn về doanh nghiệptombaresearch.substack.com. Thay vì cố đoán kinh tế sẽ ra sao, Buffett/Munger chú trọng xây dựng một hệ thống nguyên tắc dựa trên việc hiểu rõ giá trị thực của công ty, để từ đó đưa ra quyết định tỉnh táo bất chấp ồn ào ngắn hạn của thị trường.

Lời dạy tại Đại hội 1993: 30 năm biến động, nguyên lý giá trị không đổi

Tại Đại hội cổ đông Berkshire Hathaway năm 1993, Buffett đã truyền đạt một bài học sâu sắc bằng việc nhìn lại 30 năm biến động kinh tế mà ông chứng kiến. Ông liệt kê hàng loạt sự kiện “long trời lở đất” trong ba thập kỷ: từ việc Mỹ leo thang chiến tranh Việt Nam, chính sách kiểm soát lương và giá, hai cú sốc dầu mỏ trong thập niên 1970, tổng thống Mỹ phải từ chức, Liên Xô tan rã, cho đến ngày chỉ số Dow Jones sụt 508 điểm (sự kiện “Thứ Hai Đen” 1987), hay lãi suất trái phiếu dao động từ 2,8% lên tới 17,4%berkshirehathaway.com. Tất cả đều là những biến cố vĩ mô không ai có thể dự báo trước. Thế nhưng, điều bất ngờ là không sự kiện chấn động nào trong số đó làm suy suyển dù chỉ một chút các nguyên lý đầu tư giá trị của Ben Graham – người thầy của Buffettberkshirehathaway.com. Nói cách khác, những biến động kinh tế vĩ mô ồn ào kia hoàn toàn không làm cho việc mua những doanh nghiệp tốt với giá hợp lý trở thành sai lầm. Buffett nhấn mạnh rằng nếu trong suốt thời gian đó ông để nỗi sợ hãi trước những điều bất định khiến mình chùn bước, trì hoãn hoặc thay đổi chiến lược đầu tư, thì cái giá phải trả đã “đắt đỏ khôn lường”berkshirehathaway.com. Trái lại, Berkshire Hathaway thường thực hiện các thương vụ đầu tư tốt nhất chính khi thị trường đầy lo sợ về vĩ mô – bởi vì “nỗi sợ là kẻ thù của nhà đầu tư chạy theo trào lưu, nhưng lại là bạn của nhà đầu tư theo giá trị”berkshirehathaway.com.

Thực tế, Buffett đã nhiều lần “tham lam khi người khác sợ hãi” và thu lợi lớn nhờ kiên định với giá trị nội tại ngay giữa khủng hoảng. Chẳng hạn, giữa cuộc suy thoái 1973–1974, cổ phiếu Washington Post bị bán tháo nặng nề. Buffett đã mua vào giữa năm 1973 với mức giá chỉ khoảng 1/4 giá trị thực của doanh nghiệp, tận dụng việc thị trường định giá thấp một cách phi lý đối với công ty có nền tảng kinh doanh vững mạnhacquirersmultiple.com. Ông giữ vững niềm tin vào giá trị nội tại của Washington Post bất chấp khung cảnh kinh tế ảm đạm thời đó, và kết quả là khoản đầu tư ban đầu 10,6 triệu USD của ông đã tăng vọt lên 221 triệu USD vào năm 1985acquirersmultiple.com. Đây là minh chứng sống động cho thấy Buffett không để những biến động nhất thời làm lung lay quyết định, miễn là doanh nghiệp ông nắm giữ có giá trị nội tại cao hơn nhiều so với giá thị trường. Từ vụ “Salad Oil scandal” những năm 1960, khủng hoảng dầu mỏ 1970s, Thứ Hai Đen 1987 cho tới khủng hoảng tài chính 2008, Buffett đều kiên định thực hiện các thương vụ giá trị khi thị trường hoảng loạn, thay vì rút lui vì sợ hãi. Phương châm của ông rất nhất quán: “Đừng từ bỏ thứ mà anh hiểu rõ và đang làm tốt chỉ vì những phỏng đoán mơ hồ về kinh tế vĩ mô”tombaresearch.substack.comtombaresearch.substack.com.

Xây dựng hệ thống nguyên tắc thay vì chạy theo dự báo

Bài học cốt lõi từ Buffett rất rõ ràng: nhà đầu tư không nên chạy theo các dự báo thị trường ngắn hạn, mà hãy xây dựng cho mình một hệ thống nguyên tắc đầu tư vững chắc dựa trên giá trị nội tại doanh nghiệp. Thay vì cố gắng đoán xem quý sau lãi suất tăng hay giảm, kinh tế suy thoái hay phục hồi – những thứ vốn không thể kiểm soát và dự báo chính xác – nhà đầu tư nên tập trung vào những yếu tố nằm trong tầm tay mình khi phân tích một công ty. Buffett và Munger nhiều lần nhấn mạnh rằng điều quan trọng nhất là hiểu đúng giá trị của doanh nghiệp mà bạn định đầu tư, và hiểu tại sao thị trường có thể đang định giá sai doanh nghiệp đó. Muốn vậy, nhà đầu tư cần tuân thủ một số nguyên tắc nền tảng:

• Biên độ an toàn (Margin of Safety): Đây là tư tưởng gốc rễ từ Benjamin Graham mà Buffett luôn đề cao – “ba chữ quan trọng nhất trong đầu tư” theo lời ông. Nghĩa là chỉ mua cổ phiếu khi giá thị trường thấp hơn đáng kể so với giá trị nội tại mà bạn ước tính. Buffett coi việc mua cổ phiếu cũng như mua một phần doanh nghiệp, và “chìa khóa để đầu tư thành công là mua cổ phần của những doanh nghiệp tốt khi giá thị trường của chúng thấp hơn nhiều so với giá trị thực”acquirersmultiple.com. Khoảng chênh lệch an toàn đó giúp bảo vệ nhà đầu tư trước sai số dự phóng và những biến động bất ngờ. Đây chính là triết lý “mua 1 đô la với giá 50 xu” nổi tiếng của trường phái đầu tư giá trị.

• Hiểu rõ doanh nghiệp (Circle of Competence): Buffett cho rằng nhà đầu tư không cần biết mọi thứ, nhưng phải biết rõ giới hạn năng lực hiểu biết của mình. Ông viết: “Bạn không cần phải giỏi về mọi công ty, hay thậm chí nhiều công ty. Bạn chỉ cần có khả năng đánh giá chính xác các doanh nghiệp trong vòng hiểu biết của mình. Quan trọng không phải độ rộng của vòng tròn đó, mà là biết ranh giới của nó”berkshirehathaway.com. Chỉ đầu tư vào những doanh nghiệp mà bạn thực sự hiểu mô hình kinh doanh, ngành nghề, và yếu tố quyết định lợi nhuận của nó. Việc này giúp bạn đánh giá đúng giá trị nội tại và rủi ro, thay vì mù mờ chạy theo lời đồn hay dự báo bên ngoài.

• Lợi thế cạnh tranh bền vững: Buffett tìm kiếm những doanh nghiệp có “economic moat” – hào kinh tế bảo vệ lợi nhuận khỏi đối thủ, ví dụ như thương hiệu mạnh, độc quyền thị trường, chi phí sản xuất thấp hoặc công nghệ ưu việt. Ông gọi đó là những doanh nghiệp có “các yếu tố kinh tế cơ bản tuyệt vời” và có khả năng duy trì mức lợi nhuận cao trong thời gian dàiberkshirehathaway.com. Một công ty có lợi thế cạnh tranh bền vững sẽ ít bị tác động bởi biến động kinh tế chung, vì nó có nội lực để vượt qua sóng gió. Do đó, thay vì lo dự báo nền kinh tế năm sau ra sao, nhà đầu tư nên hỏi: “Doanh nghiệp này 5–10 năm nữa còn giữ được ưu thế và tăng trưởng lợi nhuận không?”berkshirehathaway.com. Buffett từng ví những công ty như Coca-Cola hay Gillette là "không thể tránh khỏi" (“The Inevitables”) – nghĩa là ông gần như chắc chắn chúng sẽ còn thống trị thị trường sau hàng thập kỷberkshirehathaway.comberkshirehathaway.com. Đặt niềm tin vào những doanh nghiệp như vậy quan trọng hơn rất nhiều so với đoán định chu kỳ kinh tế.

• Ban lãnh đạo đáng tin cậy và tận tâm: Một nguyên tắc khác trong hệ thống của Buffett là chỉ đầu tư khi tin tưởng người điều hành doanh nghiệp. Ông luôn tìm những quản lý “trung thực và có năng lực”berkshirehathaway.com, bởi ngay cả doanh nghiệp tốt cũng có thể sa sút nếu ban lãnh đạo sai lầm hoặc thiếu đạo đức. Ngược lại, một đội ngũ quản trị xuất sắc sẽ biết chèo lái công ty vượt qua biến động môi trường. Vì vậy, thay vì nghe theo các “chuyên gia vĩ mô” dự báo kinh tế, Buffett dành thời gian đọc báo cáo thường niên, đánh giá chất lượng lãnh đạo, văn hóa doanh nghiệp – những thứ quyết định sự bền bỉ nội tại của công ty.

Những nguyên tắc trên tạo nên “bộ la bàn” cho nhà đầu tư, giúp định hướng trong mọi hoàn cảnh thị trường. Khi đã xác định được giá trị thực và ưu thế của doanh nghiệp, nhà đầu tư sẽ ít bị lung lay bởi tin tức ngắn hạn. Buffett nhấn mạnh rằng đầu tư thông minh không hề phức tạp; điều cần thiết là giữ vững kỷ luật theo các nguyên tắc cơ bản đó, mặc cho thiên hạ chạy theo những thứ hào nhoáng như mô hình kinh tế lượng, dự báo vĩ mô, hay các lý thuyết tài chính cao siêuberkshirehathaway.com. Thậm chí ông từng nói sinh viên tài chính chỉ cần học hai môn “Cách định giá doanh nghiệp” và “Cách nhìn nhận giá thị trường” là đủ – hàm ý rằng hiểu giá trị nội tại và hiểu được sự thất thường của thị trường quan trọng hơn nhiều so với cố gắng tiên đoán thị trườngberkshirehathaway.com.

Tư duy xác suất: Hành động khi cán cân xác suất nghiêng về mình

Một khía cạnh triết lý thâm thúy trong cách đầu tư của Buffett/Munger là tư duy xác suất. Thay vì cố đoán chắc tương lai (điều không thể), họ chấp nhận thế giới đầu tư luôn bất định, và tập trung vào việc đặt cược khi cơ hội thắng lớn hơn khả năng thua. Charlie Munger từng nói: “Đầu tư không phải là việc bạn có biết tương lai hay không, mà là việc cân nhắc xem cái gì có khả năng xảy ra và hệ quả ra sao rồi hành động phù hợp.” Buffett và Munger không tìm kiếm sự chắc chắn 100% – họ tìm những tình huống mà theo phân tích của họ, xác suất thành công cao một cách áp đảo so với rủi ro.

Triết lý này thể hiện qua cách họ ra quyết định: chỉ “múa gậy” khi cơ hội rõ ràng, tương tự hình ảnh người đánh bóng chờ cú ném đẹp (“fat pitch”). Buffett từng mượn câu chuyện huyền thoại bóng chày Ted Williams: ông chỉ vung gậy khi bóng vào “vùng đẹp” – nhờ đó đạt tỷ lệ đánh trúng .344, thay vì cố đánh những quả ngoài tầm để rồi thành .250berkshirehathaway.com. Trong đầu tư cũng vậy, không có luật nào bắt buộc ta phải đánh mọi “quả bóng” thị trường ném đến. Nhà đầu tư có quyền đứng yên cho đến khi gặp cơ hội mà mình hiểu rõ và xác suất thắng cao. Buffett và Munger kiên nhẫn chờ đợi những cơ hội “ngon ăn” trong vòng hiểu biết, rồi mạnh dạn đặt cược lớn khi chúng xuất hiệntombaresearch.substack.comtombaresearch.substack.com. Họ không hề nao núng bỏ lỡ các cơ hội mơ hồ khác – bởi hành động bừa bãi trong bất định chỉ dẫn đến sai lầm.

Quan điểm “hành động khi xác suất nghiêng về phía mình” cũng liên hệ với triết lý không cần đoán đúng mọi thứ. Buffett thường nói ông chỉ cần vài quyết định đúng đắn trong đời là đủ giàu – hàm ý rằng thay vì cố dự báo mọi biến số (một nhiệm vụ bất khả thi), nhà đầu tư nên dành năng lượng cho những lần chắc thắng. Thực tế, Buffett thừa nhận không ai biết chắc thị trường sẽ làm gì trong ngắn hạn. Ông nói thẳng: “Chúng tôi cũng không biết đâu. Và từ bỏ một khoản đầu tư tốt chỉ vì những thứ chúng ta không biết và không thể biết thì thật vô lý”tombaresearch.substack.comtombaresearch.substack.com. Điều này rất gần gũi với một tư duy triết học: trong điều kiện bất định, hãy hành động dựa trên cái bạn biết (hoặc có thể ước lượng chắc chắn nhất), thay vì tê liệt lo sợ vì những ẩn số tương lai. Buffett/Munger lựa chọn sống chung với bất định bằng cách dựng cho mình vùng an toàn (mua rẻ hơn giá trị, chọn doanh nghiệp bền vững) để dù tương lai có bất ngờ thế nào, họ vẫn nghiêng về kịch bản có lợi. Đây là tinh thần ứng xử theo kỳ vọng xác suất: không đòi hỏi kết quả phải chắc chắn, chỉ cần về dài hạn, những quyết định của mình cho kết quả tốt với xác suất cao.

Nhà đầu tư thời nay: Giữa kỷ nguyên AI và tin tức hỗn loạn, càng phải trở về nguyên tắc

Bước sang thập niên 2020, thị trường tài chính toàn cầu còn nhiễu loạn hơn bao giờ hết. Công nghệ số và mạng xã hội khiến tin tức lan truyền gần như tức thì; những mô hình trí tuệ nhân tạo được tung hô có thể dự báo thị trường; vô số “chuyên gia Twitter”, YouTuber tài chính mỗi ngày đều phân tích, dự báo đủ kiểu. Nhà đầu tư ngày nay đứng trước một trận lũ thông tin dồn dập, khiến tín hiệu và nhiễu loạn trộn lẫn ở tốc độ chưa từng cóconnectgroup.globalconnectgroup.global. Trong bối cảnh đó, phản xạ phổ biến là cố gắng chạy nhanh hơn dòng tin – giao dịch liên tục, điều chỉnh danh mục xoành xoạch theo từng dự báo mới. Nhưng như một báo cáo gần đây về đầu tư dài hạn đã chỉ ra, phản xạ “làm nhiều hơn” này là một cái bẫy: nó tạo ảo giác kiểm soát nhưng thực chất dẫn đến quyết định thiếu chín chắn và thiếu nhất quánconnectgroup.globalconnectgroup.global. Những nhà đầu tư kiên định và thành công nhất thường không cố đoán mọi biến động hay chạy theo mọi xu hướng. Thay vào đó, họ chậm lại để suy nghĩ rõ ràng, bám vào định hướng dài hạn và chắt lọc bản chất tín hiệu giữa biển thông tinconnectgroup.global. Nói cách khác, càng đối mặt với sự ồn ào và bất định, họ càng phải bám chắc vào các nguyên tắc cốt lõi – đúng như triết lý Buffett đã đề xướng.

Thật vậy, giá trị của việc bỏ qua dự báo vĩ mô càng tỏ rõ trong môi trường hiện nay. Ví dụ, trong đại dịch COVID-19 năm 2020, hầu hết dự báo kinh tế đều bi quan tột độ khi thị trường sụp đổ, nhưng rồi chứng khoán lại phục hồi mạnh mẽ ngay sau đó – một kịch bản ít ai ngờ. Nhà đầu tư nào bán tháo vì sợ hãi dự báo đã bỏ lỡ cơ hội lớn. Ngược lại, ai giữ vững niềm tin vào giá trị nội tại doanh nghiệp mình sở hữu, không hoảng loạn theo dòng tin, thì dài hạn vẫn gặt hái thành quả. Hay gần đây, sự trỗi dậy của các mô hình AI dự đoán cổ phiếu khiến nhiều người kỳ vọng “cỗ máy” sẽ dự báo chuẩn xác thị trường. Nhưng thực tế, biến số con người và tâm lý đám đông là thứ mà không mô hình nào lường hết được. Các quỹ đầu cơ lượng tử, thuật toán tốc độ cao đã hoạt động nhiều năm nay, nhưng thị trường vẫn thường xuyên chứng kiến những biến động phi lý. Điều này nhắc nhở rằng: dù công nghệ có phát triển, bản chất thị trường vẫn do con người quyết định, với lòng tham, nỗi sợ và những sai lầm muôn thuở. Vì vậy, hơn bao giờ hết, nhà đầu tư cần quay về các giá trị bền vững thay vì mơ tưởng tìm “chén thánh” dự báo. Việc bám sát nguyên tắc giá trị nội tại, biên an toàn và tầm nhìn dài hạn chính là la bàn giúp định hướng qua sương mù thông tin. Một báo cáo đầu tư đã kết luận: “Lợi thế sẽ thuộc về những ai đủ điềm tĩnh để bước chậm lại và suy nghĩ thấu đáo, trong khi đám đông chạy theo tiếng ồn”connectgroup.global. Đó cũng chính là tinh thần mà Buffett/Munger đã thực hành từ hàng chục năm qua.

Kết luận: Bản lĩnh giá trị – Không dao động trước những gì không kiểm soát được

Từ bài học của Buffett tại đại hội cổ đông 1993, chúng ta thấy rõ một chân lý: năng lực dự báo vĩ mô không tạo nên nhà đầu tư vĩ đại, mà chính bản lĩnh kiên định trước những biến động ngoài tầm kiểm soát mới làm nên thành công bền vững. Thị trường sẽ luôn trải qua những chu kỳ hưng phấn rồi hoảng loạn, kinh tế sẽ còn những bất ngờ không ai lường trước – nhưng nguyên lý giá trị nội tại thì không bao giờ lỗi thời. Buffett và Munger đã chứng minh rằng bỏ qua tiếng ồn dự báo để tập trung vào giá trị thực là con đường đúng đắn và sinh lợi qua thời gian. Thay vì tự hỏi “Kinh tế sắp tới sẽ ra sao?”, nhà đầu tư nên tự hỏi “Doanh nghiệp mình nắm có thực sự tốt và giá có hấp dẫn không?”. Thay vì lo lắng “Thị trường tuần sau lên hay xuống?”, hãy kiểm tra lại “Nguyên tắc đầu tư của mình đã đủ vững chắc chưa?”. Như Buffett từng khuyên nhủ cổ đông: hãy bỏ ngoài tai những dự báo vĩ mô tốn kém và vô ích, vì tương lai thuộc về những ai biết bám chặt các giá trị nền tảng trong hiện tạiberkshirehathaway.comberkshirehathaway.com.

Cuối cùng, triết lý đầu tư giá trị của Buffett không chỉ là một chiến lược tài chính, mà còn là bài học triết học về tính kiên định. Nó dạy chúng ta về sự khiêm tốn trước tính bất định của tương lai, về tầm quan trọng của việc tự chủ cảm xúc trước sóng gió thị trường, và về sức mạnh của niềm tin vào những điều cơ bản. Xây dựng bản lĩnh đầu tư giá trị chính là rèn luyện để không dao động trước những thứ nằm ngoài tầm với, tập trung vào những gì ta hiểu và kiểm soát được. Đó là con đường mà Warren Buffett đã đi qua hơn nửa thế kỷ, và là kim chỉ nam quý giá cho mọi nhà đầu tư trong hành trình của chính mình.

Cre: Trần Thanh Bình